Scheiden zonder dure advocaat: kan dat?

Korte conclusie: Wie in Nederland wil scheiden van een huwelijk (of scheiding van tafel en bed) heeft daarvoor altijd een advocaat nodig die het verzoekschrift bij de rechtbank indient. Zonder advocaat kan de rechter de echtscheiding niet uitspreken. Wie kosten wil besparen, kan dat vooral doen door de scheiding samen (en in goed overleg) aan te vragen via één advocaat, door vooraf te kiezen voor mediation met een door de overheid gesubsidieerde toevoeging, en door bij laag inkomen gebruik te maken van de gesubsidieerde rechtsbijstand. Daarnaast kent de wet een paar smalle uitzonderingen — met name de notariële beëindiging van een geregistreerd partnerschap zonder minderjarige kinderen — waarin de rechter en dus de advocaat helemaal niet aan te pas komen.

---

1. De hoofdregel: advocaat is verplicht bij echtscheiding

Een echtscheiding is in Nederland altijd een rechterlijke procedure. De grondslag ligt in het Burgerlijk Wetboek:

• Burgerlijk Wetboek Boek 1, art. 1:150 – echtscheiding wordt uitgesproken op verzoek van één der echtgenoten of op hun gemeenschappelijk verzoek (wetten.overheid.nl).
• Burgerlijk Wetboek Boek 1, art. 1:151 – op verzoek van één echtgenoot als het huwelijk duurzaam ontwricht is (wetten.overheid.nl).
• Burgerlijk Wetboek Boek 1, art. 1:154 – op gemeenschappelijk verzoek als beide echtgenoten het huwelijk duurzaam ontwricht achten (wetten.overheid.nl).

De echtscheiding wordt dus via een verzoekschriftprocedure aanhangig gemaakt bij de rechtbank. De procedurele hoofdregel voor dat verzoekschrift staat in het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering:

Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering, art. 278 lid 3 – "Tenzij indiening bij de kantonrechter plaatsvindt of ingevolge bijzondere wettelijke bepaling niet door een advocaat behoeft te geschieden, wordt het verzoekschrift ondertekend door een advocaat." (wetten.overheid.nl)

Omdat een echtscheidingsverzoek niet bij de kantonrechter maar bij de sector civiel/familie van de rechtbank wordt ingediend en er geen bijzondere wettelijke uitzondering bestaat, betekent dit dat een advocaat verplicht is. Dat bevestigt ook de Raad voor de rechtspraak: voor het indienen van zowel een gezamenlijk als een eenzijdig verzoek tot echtscheiding is een advocaat nodig (rechtspraak.nl).

Een advocaat is ook verplicht als een echtgenoot in een psychiatrische inrichting verblijft; de rechter wijst dan op grond van Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering, art. 817 lid 2 ambtshalve een advocaat toe (wetten.overheid.nl).

2. Wanneer kan het wél zonder advocaat?

Er zijn drie situaties waarin geen advocaat aan te pas komt:

• Geregistreerd partnerschap zonder minderjarige kinderen en in onderlinge overeenstemming: de beëindiging kan via een notaris lopen, zonder tussenkomst van de rechter (zie uitleg op rijksoverheid.nl).
• Geregistreerd partnerschap met minderjarige kinderen: dan moet het wel via de rechtbank, met advocaat.
• Uit elkaar gaan na samenwonen (geen huwelijk, geen geregistreerd partnerschap): geen rechter en geen advocaat nodig; eventueel wel een notaris als er een samenlevingscontract is.

Voor een gewone echtscheiding of scheiding van tafel en bed bestaat dus geen “doe-het-zelf-route”. Wie het toch zelf probeert, krijgt het verzoekschrift simpelweg niet door de griffier.

3. Kosten bij de rechter: griffierecht (2026)

Voor de behandeling van het verzoekschrift brengt de rechtbank griffierecht in rekening op grond van de Wet griffierechten burgerlijke zaken. Voor 2026 gelden de volgende tarieven (bron: rechtspraak.nl en rechtspraak.nl griffierecht):

Bij een eenzijdig verzoek kan tweemaal griffierecht worden geheven (eenmaal van de verzoeker en eenmaal van de verwerende partij zodra die zich in de procedure stelt). Bij hoger beroep bij het gerechtshof gelden hogere tarieven (€ 373 in 2026).

4. Kosten besparen: mediation en gesubsidieerde rechtsbijstand

Een advocaat is verplicht, maar u kunt de advocaatkosten sterk beperken door twee instrumenten uit de Wet op de rechtsbijstand (BWBR0006368) te combineren:

• Mediation – een MfN-registermediator met familie-aantekening begeleidt het overleg en stelt het echtscheidingsconvenant en (bij kinderen) het ouderschapsplan op. De advocaat dient alleen nog het verzoekschrift in bij de rechtbank (art. 1 Wrb definieert mediation als “het bemiddelen in een geschil waarbij een neutrale bemiddelingsdeskundige de onderhandelingen tussen de rechtzoekende en zijn wederpartij begeleidt…”, wetten.overheid.nl).
• Toevoeging (gesubsidieerde rechtsbijstand) – als uw inkomen en vermogen onder de grens blijven, vergoedt de Raad voor Rechtsbijstand (grotendeels) de kosten van mediator en/of advocaat. De voorwaarden staan in art. 12 Wrb (wetten.overheid.nl) en de normbedragen in het Besluit rechtsbijstand- en toevoegcriteria. Voor 2026 (rvr.org):

De vermogensgrens (peiljaar 2024) is € 36.952 per persoon; de eigen woning telt niet mee.

Wie de eigen bijdrage niet kan betalen, kan via de gemeente een beroep doen op bijzondere bijstand (zie uitleg juridischloket.nl). Wie in 2026 een lager inkomen heeft dan in het peiljaar, kan een peiljaarverlegging aanvragen.

5. Praktische route voor de “goedkope” scheiding

Het gebruikelijke, kostenbewuste traject bij een in onderling overleg verlopende scheiding:

1. Gratis eerste oriëntatie bij het Juridisch Loket (eerstelijns rechtshulp op grond van art. 7 lid 2 Wrb).
2. Mediation door een bij de Raad voor Rechtsbijstand ingeschreven MfN-registermediator met familie-aantekening; inkomensafhankelijke eigen bijdrage € 69 of € 138 (2026).
3. Eén gezamenlijke advocaat die namens beide echtgenoten het gemeenschappelijk verzoekschrift op grond van art. 1:154 BW indient bij de rechtbank. Griffierecht eenmaal € 341, met toevoeging verlaagd tot € 93.
4. De advocaat kan bij een gezamenlijk verzoek met volledige overeenstemming veelal verkort procederen; een mondelinge behandeling blijft dan vaak achterwege (rechtspraak.nl).

Bij een conflictueuze scheiding (eenzijdig verzoek op grond van art. 1:151 BW) heeft u doorgaans ieder een eigen advocaat nodig, kan er tweemaal griffierecht worden geheven en is een mondelinge behandeling gebruikelijk, waardoor de kosten hoger uitvallen.

---

Disclaimer. Dit is algemene informatie op basis van de huidige Nederlandse wetgeving (stand peildatum: 2026) en geen juridisch advies. Cijfers (griffierecht, inkomens- en vermogensgrenzen, eigen bijdragen) kunnen jaarlijks wijzigen. Raadpleeg bij een concrete situatie het Juridisch Loket of een advocaat/mediator.

Bronnen:

• Burgerlijk Wetboek Boek 1, artikelen 1:150, 1:151, 1:154 – BWBR0002656
• Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering, artikelen 278 lid 3, 817 lid 2 – BWBR0001827
• Wet op de rechtsbijstand, artikelen 1, 7, 12 – BWBR0006368
• Wet griffierechten burgerlijke zaken (griffierechttabel) – via rechtspraak.nl
• Raad voor Rechtsbijstand, “Inkomen, vermogen en eigen bijdrage 2026” – rvr.org
• Rijksoverheid, “Op welke manieren kan ik scheiden?” – rijksoverheid.nl
• De Rechtspraak, “Echtscheidingsprocedure” – rechtspraak.nl